FİİLDE ÇATI KONU ANLATIMI
⇒ Yüklem görevindeki fiilin nesne ve özne ile kurduğu ilişkiye “fiil çatısı” diyoruz.
⇒ Fiilde çatı konusuna geçmeden önce “cümlenin ögeleri, fiiller ve ekler” konularını bilmemiz
gerekiyor. Çünkü “fiilde çatı” konusunu incelerken;
1) Önce yüklemi bulur,
2) Bulduğumuz yüklemin isim cümlesi mi, fiil cümlesi mi olduğunu belirler,
3) Yüklemin fiil olduğunu belirlersek cümledeki özne ve nesne ile olan ilişkisi inceleriz.
İsim cümlelerinde çatı özelliği aranmaz.
- Mutsuzluğu, mutluluğa çeviren zihindir. (isim cümlesi)
- Güzel olan sevgili değildir, sevgili olan güzeldir. (isim cümlesi)
- Düşlemek bilmekten daha önemlidir. (isim cümlesi)
A) NESNE YÜKLEM İLİŞKİSİ
1.GEÇİŞLİ FİİL
⇒ Nesne alabilen fiillere geçişli fiil denir.
⇒ Yükleme sorulan “ne, neyi, kimi” sorularına yanıt alabiliyorsak fiil geçişlidir.
⇒ İş (kılış) fiilleri geçişli fiillerdir.
- Rotanızı, geçen her geminin ışığıyla değil yıldızlara göre ayarlayın.
(neyi ayarlamak? → rotanızı → nesne aldı, geçişli)
- İnsan parasını kaybedince fakir,
Özgürlüğünü kaybedince esir,
Aşkını kaybedince şair olurmuş.
- Seni bulmaktan önce aramak isterim.
Seni sevmekten önce anlamak isterim.
Seni bir yaşam bitirmek değil de,
Sana hep hep yeniden başlamak isterim.
NOT
Fiilin başına “Onu” sözcüğünü getirdiğimizde anlamlı oluyorsa geçişlidir.
- (onu) yaz-
- (onu) boya-
- (onu) sev-
DİKKAT
Bir cümlenin geçişli olabilmesi için cümlede nesnenin kullanılması şart değildir. Önemli olan fiilin nesne alabilmesidir. Yani bazı fiiller geçişli olduğu halde cümlede nesne kullanılmayabilir.
- Buraya bakmazsan fark edemezsin. (neyi fark edemezsin? → Onu; cümlede nesne olmadığı halde fiil geçişlidir.)
2.GEÇİŞSİZ FİİL
⇒ Nesne alamayan fiillerdir.
⇒ “ne, neyi, kimi” sorularına yanıt vermezler.
⇒ Oluş ve durum fiilleri geçişsiz fiillerdir. Çünkü nesne almazlar.
- Sonbahar geldi yapraklar sarardı.
- Gökyüzü sana bakıyor hasretle.
- Dün akşam sessizce geldi.
- Kimsesizlere her zaman yardım ediyordu.
- Buradaki araçlar birbirine çok yakın park edilmiş.
“onu” sözcüğü geçişsiz fiillere getirilemez. Cümleyi “onu” sözcüğü ile birlikte okuyarak cümledeki eylemin geçişli olup olmadığını kolayca anlayabiliriz.
- Dünden beri evde (onu) bekliyorum. (geçişli)
- Herkes bahçede (onu) oturuyor. (geçişsiz)
DİKKAT: Türkçede bazı eylemler yeni anlamlar kazanarak hem geçişli, hem geçişsiz olarak kullanılabilmektedir. Bir cümledeki eylemin geçişli olup olmadığı sorulduğunda sadece eylemi değil, cümleyi bütünüyle okumak gerekir.
- Akşam mahallede boş boş gezdim. (geçişsiz)
- Hafta sonu Ayasofya’yı gezdik. (geçişli)
Not: Bazı kaynaklarda “oldurgan” ve “ettirgen” fiiller diye bir sınıflandırmaya yer verilmez ve fiiller, nesneleri bakımından sadece “geçişli” ve “geçişsiz” olarak incelenir.
3. OLDURGAN FİİL
⇒ Geçişsiz fiillerin “-r, -t, -tır” eklerinden uygun olanını alarak geçişli duruma gelmesine oldurgan fiil (eylem) denir.
| Geçişsiz Fiil | Oldurgan Fiil | ||
| ağla | -t → | onu ağladı → | onu ağlattı |
| kız | -dır → | onu kızdı → | onu kızdırdı |
| bit | -ir → | onu bitti → | onu bitirdi |
- Çocukları saatlerce güldürdü.
- Orhan Veli şiirde yeni bir akım başlatmıştı.
- Masanın üzerindeki formları doldurdu.
- Kocaman adam çocukları korkutmuş.
4. ETTİRGEN FİİL
⇒ Geçişli yani nesne alabilen fiillerin “-r, -t, -tır” eklerinden uygun olanını alarak geçişlilik durumunun arttırılmasına ettirgen fiil denir.
- Yeni gelen müdür eskisini aratmadı. (ettirgen)
- Başından geçenleri teker teker anlattı. (ettirgen)
⇒ Ettirgen fiillerin yüklem olduğu cümlelerde, özne işi yapan değil başkasına yaptırandır.
| Geçişli Fiil | Ettirgen Fiil | ||
| boya- | -t → | onu boyadı → | onu boyattı |
| kır- | -dır → | onu kırdım → | onu kırdırtım |
| iç- | -ir → | onu içmiş → | onu içirmiş |
- Bu konuyu kurumdakiler inceleyecek. (geçişli) → Bu konuyu kurumdakiler inceletecek. (ettirgen)
- Adam öldü (geçişsiz) → Adamı öldürdü. (oldurgan)
- Şehrin ortasından yol geçiyorlar.(geçişsiz) → Şehrin ortasından yol geçiriyorlar. (oldurgan)
- Pazardan meyveleri aldım. (geçişli) → Pazardan meyveleri aldırttım. (ettirgen)
- Otobüs durdu.(geçişsiz) → Otobüsü durdurdu (oldurgan)
NOT: Geçişli bir fiilin birden fazla çatı eki almasıyla oluşan fiile “katmerli ettirgen fiil” denir.
- Çocuğu dövdürttü. (Katmerli ettirgen)
B) ÖZNE YÜKLEM İLİŞKİSİ
1.ETKEN FİİL
⇒ Fiillerde bildirilen işin kim tarafından yapıldığı belli ise etken çatılıdır.
⇒ Gerçek özne vardır.
“Gizli özne de gerçek öznedir.”
⇒ YÜKLEM‘e → KİM? NE? soruları sorularak bulunur.
- Goethe, bu şiirleri bir sohbet sırasında “İçsel hallerin günlüğü” olarak tanımlar. (kim …olarak tanımlar → Goethe)
- İnsan aklın sınırlarını zorlamadıkça hiçbir şeye ulaşamaz. (kim → insan)
- Öfke ve nefreti değil, sevgiyi miras bıraksın çocuklarına. (kim miras bıraksın → o → gizli özne)
- Hayatınızı düzenlemeye kalbinizden başlayın. (kim → siz → gizli özne)
Oluş bildiren fiiller de etken kabul edilir.
- Adamın elleri buruşmuştu. (ne buruşmuştu? → adamın elleri → etken)
2. EDİLGEN FİİL
⇒ Fiillerde bildirilen yargının kim tarafından yapıldığı belli değildir. Bu durumda nesne görevini üstlenen sözcük, özne görevindedir yani “sözde özne”dir.
⇒ Edilgen çatılı fiiller “-(ı)l” veya “-(ı)n” ekini alır.
⇒ Edilgen çatılı fiiller nesne almadığı için geçişsizdir.
⇒ Edilgen çatılı fiillerde başkası tarafından yapılma anlamı vardır.
- Çevreciler herkesi fidan dikmeye davet etti. (etken)
Özne Yüklem
- Herkes fidan dikmeye davet edildi. (edilgen) (kim tarafından davet edildi belli değil)
Sözde Özne Yüklem
NOT: Edilgen çatılı fiillerin yüklem olduğu cümlelerde gerçek özne “……..tarafından” sözcüğüyle veya “-ce, -ca” ekiyle belirtilirse böyle öznelere “örtülü özne” denir. Cümlede zarf tümleci görevindedir. Edilgen çatılı fiillerin bulunduğu cümlelerde örtülü özne var ise o fiil yine de edilgendir.
- Sokaklar görevlilerce temizlendi.
- Çocuk, annesi tarafından yıkanmış.
3. DÖNÜŞLÜ FİİL
⇒ Özne hem işi yapan hem işten etkilenendir. Kendi kendine yapılma anlamı vardır.
⇒ Özne gerçek öznedir.
⇒ Bu fiiller nesne alamazlar; geçişsizdirler.
⇒ Fiile “-l, -n” ekleri getirilerek yapılır.
- Ona söylediklerim içim alındı.
- Annem, beni görünce sevindi.
- Törene konuşmacı olarak katıldı.
- Üniversiteyi kazandığımı duyunca çok sevindim.
- Dayım, annemlerin yanından ayrıldı.
- Haberi duyunca hemen telefona sarıldı.
- Duru, öğretmenine sarıldı.
- Kızlar,mezuniyet balosu için süslendi.
DİKKAT:
Edilgen ve dönüşlü fiilleri karıştırmayalım.
- Hayatın koşturmacasına kapıldı. → dönüşlü
- Dağıtılan hediyeler havada kapıldı. → edilgen
4. İŞTEŞ FİİL
⇒ Fiilde belirtilen işin birsen fazla özne tarafından yapıldığını gösteren fiillerdir.
⇒ İşteş çatılı eylemler “-ş, -leş” ekini alır.
⇒ İşteş çatılı fiillerin gerçekleşmesi için birden fazla özne olması gerekir. İşteş eylemlerde özne tekil bile olsa yüklemin bildirdiği iş, birden fazla kişi gerektirir.
⇒ İşteş fiiller öznelerin işi yapma durumuna göre ikiye ayrılır:
Karşılıklı Yapma
- Senle başka bir yolda
Karşılaştık sonunda - Çocukluk arkadaşıyla mektuplaşıyor.
- Eğitimiyle ilgili aldığı kararları ailesiyle paylaştı.
Birlikte Yapma
- Dağların eteklerine doğru koyunlar kaçıştı.
- Hepsi içeride ağlaşıyor.
- Çocuklar kağıt helvacıyı görünce başına üşüştüler.
NOT
“barış-, savaş-, güreş” gibi sözcüklerde işteşlik eki bulunmamasına rağmen anlam olarak işteştir.
- Dostlar sonunda barıştı.
NOT
“-leş ve -ş” eki her zaman işteşlik anlamı katmaz.
- Bu sene işler epeyce zorlaştı. (etken)
- Her geçen sene biraz daha gençleşiyor. (etken)
- Öğrenciler sınava zor yetişti. (etken)
